Bilgeler Köşesi

1207–1273, Belh / Konya

Fars kökenli mutasavvıf, âlim ve şair. Konya'da yaşadı; Mesnevî ve Dîvân-ı Kebîr eserleriyle tasavvuf edebiyatının zirvelerinden biri sayılır ve Mevlevîlik'in ilham kaynağıdır.

1165–1240, Mürsiye / Şam

Endülüslü mutasavvıf ve düşünür; 'eş-Şeyhü'l-Ekber' (En Büyük Şeyh) unvanıyla anılır. Fütûhât-ı Mekkiyye ve Fusûsu'l-Hikem başlıca eserleridir.

yaklaşık 1240–1320, Anadolu

Anadolu'nun halk diliyle yazan mutasavvıf şairi. Sade Türkçesiyle söylediği ilâhîler yüzyıllardır dilden dile aktarılır.

MÖ 470–399, Atina

Antik Yunan filozofu; Batı felsefesinin kurucularından. Hiçbir eser bırakmadı; düşünceleri öğrencisi Platon'un diyaloglarıyla günümüze ulaştı.

MÖ 427–347, Atina

Sokrates'in öğrencisi, Aristoteles'in hocası. Atina'da Akademi'yi kurdu; Devlet ve Şölen gibi diyaloglarıyla felsefe tarihini derinden etkiledi.

MÖ 384–322, Stageira / Atina

Platon'un öğrencisi; mantık, etik, siyaset, biyoloji ve metafizik dâhil pek çok alanda temel eserler verdi. Büyük İskender'in de hocasıdır.

121–180, Roma

Roma imparatoru ve Stoacı filozof. Kişisel notlarından oluşan 'Kendime Düşünceler' (Meditationes), Stoacılığın en bilinen eserlerindendir.

MÖ 551–479, Çin

Çinli düşünür ve öğretmen. Ahlak, aile, toplum ve yönetim üzerine öğretileri 'Konuşmalar' (Lunyu) adlı eserde toplandı ve Doğu düşüncesini derinden şekillendirdi.

yaklaşık MÖ 6. yüzyıl, Çin

Taoizm'in kurucusu sayılan efsanevî Çinli bilge. Kısa ama derin eseri Tao Te Ching, Doğu felsefesinin temel metinlerindendir.

yaklaşık MÖ 5.–6. yüzyıl, Hindistan

Budizm'in kurucusu. Zenginlik içinde doğdu, acının kaynağını aramak için her şeyi bıraktı ve 'uyanış' (bodhi) tecrübesinin ardından öğretisini yaydı.

980–1037, Buhara / Hemedan

İslam Altın Çağı'nın en büyük hekim ve filozoflarından. 'el-Kânûn fi't-Tıb' asırlarca tıp eğitiminin temeli oldu; 'eş-Şifâ' felsefe ansiklopedisidir.

yaklaşık 872–950, Fârâb / Şam

'Muallim-i Sânî' (İkinci Öğretmen) diye anılan filozof ve müzik kuramcısı. Mantık, siyaset felsefesi ve metafizik alanlarında çığır açtı.

1058–1111, Tûs / Bağdat

'Hüccetü'l-İslâm' unvanlı âlim, fıkıhçı ve mutasavvıf. Başyapıtı 'İhyâu Ulûmi'd-Dîn', ilim ile tasavvufu birleştiren bir ahlak ve maneviyat rehberidir.

858–922, Fars / Bağdat

Fars kökenli mutasavvıf; coşkun (sekr) hâlleriyle tanınır. 'Ene'l-Hakk' sözü nedeniyle Bağdat'ta yargılanıp idam edildi.

yaklaşık 1145–1221, Nişâbur

İranlı mutasavvıf şair ve eczacı. Başyapıtı 'Mantıku't-Tayr' (Kuş Dili), otuz kuşun Sîmurg'u arayışını anlatan alegorik bir tasavvuf destanıdır.

1077–1166, Geylan / Bağdat

Hanbelî fakih ve mutasavvıf; Kâdirî tarikatının piri sayılır. 'Gavsü'l-A'zam' unvanıyla anılır.

yaklaşık 1209–1271, Horasan / Anadolu

Horasan kökenli mutasavvıf; Anadolu'nun manevî hayatında derin iz bıraktı, Bektaşîliğe ilham verdi. 'Makâlât' başlıca eseridir.

yaklaşık MÖ 570–495, Sisam / Kroton

Yunan matematikçi ve filozof; Güney İtalya'da bir felsefe-din topluluğu kurdu. Adını taşıyan teorem ve sayı-evren ilişkisi öğretisiyle ünlüdür.

yaklaşık MÖ 535–475, Efes

'Karanlık' lakaplı Efesli filozof. Yalnızca kısa, veciz sözleri (fragmanlar) günümüze ulaşmıştır.

yaklaşık 50–135, Hierapolis / Roma

Köle doğup sonra azat edilen Stoacı filozof. Öğretileri, öğrencisi Arrianus'un derlediği 'Enchiridion' (El Kitabı) ile aktarılmıştır.

yaklaşık MÖ 4 – MS 65, Cordoba / Roma

Romalı Stoacı filozof, devlet adamı ve yazar. 'Ahlâkî Mektuplar' ve denemeleriyle Stoacılığın en etkili sözcülerinden biridir.

tartışmalı, yaklaşık MÖ 1500–1000, Antik İran

Zerdüştlüğün kurucusu sayılan İranlı peygamber-bilge. Öğretileri Avesta'nın Gâthâlar bölümünde toplanmıştır (yaşadığı dönem tartışmalıdır).

yaklaşık MÖ 544–496, Antik Çin

Çinli general ve stratejist; 'Savaş Sanatı' (Sunzi Bingfa) adlı eserin yazarı kabul edilir.

yaklaşık MÖ 369–286, Antik Çin

Taoist filozof; Lao Tzu'dan sonra Taoculuğun en önemli ismi. Adını taşıyan 'Zhuangzi' eseriyle bilinir.

yaklaşık MÖ 372–289, Antik Çin

Konfüçyüs'ün öğretisini geliştiren Çinli filozof; 'İkinci Bilge' sayılır.

1126–1198, Kurtuba

Endülüslü filozof, hekim ve fakih. Aristoteles'in eserlerine yazdığı şerhlerle Batı düşüncesini derinden etkiledi.

1332–1406, Tunus / Kahire

Tarihçi, sosyolog ve düşünür; 'Mukaddime' ile toplum ve tarih biliminin (umran ilmi) öncüsü sayılır.

973–1048, Hârezm / Gazne

Çok yönlü âlim: astronom, matematikçi, coğrafyacı ve tarihçi. Dünyanın yarıçapını şaşırtıcı doğrulukta hesapladı; Hint kültürü üzerine 'Tahkîku mâ li'l-Hind' eserini yazdı.

yaklaşık 801–873, Kûfe / Bağdat

'Arapların Filozofu' diye anılan ilk İslam filozofu. Felsefe, matematik, tıp ve müzik dâhil pek çok alanda eser verdi.

ö. 1166, Türkistan

Ahmed Yesevî (ö. 1166), Batı Türkistan'ın Sayram şehrinde doğmuş, Yesi'de yaşamıştır. Genç yaşta İslamî ilimleri öğrenmiş, sade Türkçesiyle halka rehberlik etmiş ve Yeseviyye tarikatının pîri olmuştur.

MÖ ~610–546, Miletos

Anaksimandros yaklaşık MÖ 610'da doğmuş, MÖ 546 civarında ölmüştür. İlk dünya haritalarından birini çizdiği ve evrenin akılcı bir açıklamasını aradığı kabul edilir.

MÖ ~586–526, Miletos

Anaksimenes, Anaksimandros'un ardından gelen Miletoslu doğa filozofudur. Yaşamı hakkında ayrıntılı bilgi azdır; havayı temel ilke sayan bir düşünce geliştirmiştir.

1541–1628, İstanbul

Azîz Mahmûd Hüdâyî, 1541 yılında Şereflikoçhisar'da doğmuş, İstanbul Üsküdar'da yaşamış ve 1628 yılında vefat etmiştir. Kadılıktan tasavvufa yönelmiş, padişahlara da yol göstermiştir.

ö. ~848, Bistâm

Bâyezîd-i Bistâmî (ö. 848 civarı), İran'ın Bistâm şehrinde yaşamış büyük bir tasavvuf âlimidir. Derin manevi deneyimleri ve 'şathiye' denen coşkun sözleriyle tanınır.

ö. 910, Bağdat

Cüneyd-i Bağdâdî, 9. yüzyılda Bağdat'ta yaşamıştır (ö. 910). Tasavvufun en tanınmış âlimlerinden biri olup 'seyyidü't-tâife' (topluluğun efendisi) diye anılır. Sade ve derin öğretileriyle tanınmıştır.

1149–1209, Rey

Fahruddin er-Razi, 1149 yılında Rey'de doğmuş ve 1209 yılında vefat etmiştir. Hayatının büyük bir kısmını öğrenim ve akademik çalışmalara adamıştır.

1564–1624, Sirhind

İmam Rabbani, 1564-1624 yılları arasında yaşamıştır. Gerçek adı Ahmed Fârûkî es-Sirhindî'dir. Hayatı boyunca İslam'a büyük hizmetlerde bulunmuş, özellikle tasavvufi düşüncenin derinliklerine inmiş ve öğretilerini insanlara aktarmıştır.

1145–1221, Hârezm

Necmeddîn Kübrâ, 1145 yılında Hârezm'de doğmuştur. Genç yaşta tasavvufa yönelmiş, Kübreviyye tarikatını kurmuştur. 1221 yılında Moğol istilası sırasında Hârezm'in savunmasında şehit düşmüştür.

1154–1191, Halep

Sühreverdî 1154 yılında doğmuş ve 1191 yılında Halep'te vefat etmiştir. Hayatı boyunca felsefi düşünceleriyle İslam mistisizmine ve İran felsefesine katkılarda bulunmuştur.

MÖ ~624–546, Miletos

Miletoslu Thales, yaklaşık MÖ 624-546 yılları arasında yaşamıştır. Batı felsefesinin ilk filozofu sayılır; bir güneş tutulmasını önceden bildirdiği rivayet edilir.

Bodhidharma'nın kesin tarihleri bilinmese de, 5.-6. yüzyılda Hindistan'dan Çin'e giderek Chan Budizmini yaydığı kabul edilir. Shaolin geleneğiyle de ilişkilendirilir.

Demokritos, yaklaşık MÖ 460-370 yılları arasında Trakya'nın Abdera şehrinde yaşamıştır. Çok seyahat etmiş, farklı kültürleri tanımıştır; neşeli kişiliğiyle 'gülen filozof' diye anılır.

Dogen (1200-1253), Japonya'da doğdu; gençken Çin'e giderek Chan (Zen) Budizmini inceledi. Japonya'ya dönüşünde Soto Zen geleneğini kurdu.

MÖ 490-430 yılları arasında yaşamıştır. Sicilya'nın Akragas (Agrigentum) şehrinde doğmuştur. Hem filozof hem şairdir.

Epikuros, MÖ 341'de Sisam (Samos) adasında doğmuş, Atina'da 'Bahçe' adlı felsefe okulunu kurmuş ve MÖ 270'te Atina'da ölmüştür.

Hypatia, MS 350-370 civarında doğmuş, İskenderiye'de yaşamıştır. Matematik, felsefe ve astronomi okulunu yönetmiş, öğrenci yetiştirmiştir. MS 415'te dönemin siyasi-dini çatışmaları içinde bir grup tarafından öldürülmüştür.

Parmenides, MÖ 5. yüzyılda Güney İtalya'daki Elea kentinde yaşamıştır. Hayatı hakkında az bilgi vardır; görüşleri 'Doğa Üzerine' adlı şiirinden bilinir.

Patanjali'nin yaşamına dair kesin bilgi yoktur; genellikle MÖ 2. yüzyıl ile MS 4. yüzyıl arasında yaşadığı düşünülür (tartışmalı).

Plotinos, MS 204 civarında Mısır'da doğmuş, İskenderiye'de felsefe öğrenmiş, sonra Roma'da bir okul kurmuştur (ö. 270).

Ramana Maharshi (1879-1950), on altı yaşında yaşadığı ani bir ölüm-benzeri deneyimle 'Ben kimim?' sorusunu sormaya başladı; ardından Arunachala Dağı'na (Tiruvannamalai) yerleşerek ömrünü orada geçirdi.

Şankara (yaklaşık 788-820), genç yaşta Vedik geleneğin derinliğine dalmış, kısa ömrüne rağmen dört büyük manastır (matha) kurmuş ve Vedanta'nın yayılmasında öncü olmuştur.

Vivekananda (1863-1902), genç yaşta Ramakrishna Paramahansa'nın öğrencisi oldu. 1893'te Chicago Dünya Dinler Parlamentosu'ndaki konuşmasıyla Vedanta'yı Batı'ya tanıttı.

Carl Gustav Jung (1875-1961), İsviçre'de doğdu. Kolektif bilinçdışı, arketipler, bireyleşme ve rüya analizi üzerine çalışmalarıyla psikolojinin en etkili isimlerinden biri oldu.

Emanuel Swedenborg (1688-1772), Stockholm'de doğdu, Londra'da öldü. Önce doğa bilimlerinde çalıştı; 1740'larda yaşadığını söylediği ruhsal deneyimlerin ardından ilahiyata ve öte-dünya öğretilerine yöneldi.

Gurdjieff (yaklaşık 1866-1949), Kafkasya'da doğdu. Orta Asya, Mısır ve Doğu'da uzun yıllar seyahat ederek çeşitli manevi öğretileri araştırdı; sonra Avrupa'da kendi öğretisini kurdu.

Tarihsel bir kişi olmaktan çok, Hermetik metinlerin atfedildiği efsanevî bir öğretmendir. Adı 'üç kez büyük' anlamına gelir; simya, astroloji ve teurji geleneklerinin kaynağı sayılır.

Hildegard von Bingen (1098-1179), bir Benediktin manastırında başrahibe oldu. Gördüğünü söylediği ilahî vizyonları yazıya döktü; ayrıca müzik, tıp ve doğa üzerine eserler bıraktı.

Meister Eckhart (yaklaşık 1260-1328), Thuringia'da doğdu. Paris ve Köln'de öğretmenlik yaptı; bazı görüşleri nedeniyle kilise tarafından soruşturuldu. Almanca vaazlarıyla halka ulaştı.

Eckhart Tolle (d. 1948, Lünen/Almanya; asıl adı Ulrich Leonard Tölle), yirmili yaşlarında yaşadığını söylediği derin bir içsel dönüşümün ardından manevi öğretiler üzerine yazmaya ve konuşmaya başladı.

Guru Nanak (1469-1539), Pencap'ta (bugünkü Nankana Sahib) doğdu. Uzun yolculuklara çıkarak farklı inançlardan insanlarla buluştu; kast ve ayrımcılığa karşı, herkesin eşitliğini savunan bir topluluk kurdu.

Blavatsky (1831-1891), Batı mistisizmini Doğu inançlarıyla birleştiren Teozofi akımının öncülerindendir. Hayatının büyük bölümünü seyahat ederek geçirmiş, farklı kültürlerin ezoterik öğretilerini incelemiştir.

Jacob Böhme (1575-1624), Lusatia'da (Görlitz yakını) doğdu. Kendi kendini yetiştirmiş bir ayakkabıcıydı; yaşadığını söylediği mistik bir aydınlanmanın ardından derin teozofik eserler kaleme aldı.

Kabir (yaklaşık 1440-1518), Benares'te (Varanasi) bir dokumacı olarak yaşadı. Hem Hindu hem Müslüman gelenekte saygı görür; dizeleri (dohalar) yüzyıllardır halk arasında söylenir ve Sih kutsal kitabı Guru Granth Sahib'e de alınmıştır.

Rudolf Steiner (1861-1925), Avusturya-Macaristan'da doğdu. Önce Goethe'nin bilimsel yazılarını yayına hazırladı; sonra antroposofiyi kurdu ve Waldorf eğitimi ile biyodinamik tarımın temellerini attı.

Alice Bailey (1880-1949), İngiltere'de doğdu, ABD'de öldü. Teozofi Cemiyeti'nde çalıştıktan sonra kendi öğretisini geliştirdi ve çok sayıda ezoterik eser yazdı.

Annie Besant (1847-1933), İngiltere'de doğdu. Toplumsal reform ve kadın hakları mücadelesinin ardından teozofiye yöneldi; Hindistan'a yerleşerek Hint kültürünü, eğitimini ve bağımsızlık hareketini destekledi.

Edgar Cayce (1877-1945), ABD'de doğdu. Bir tür uyku-trans hâline geçerek sağlık, ruhsal gelişim ve geçmiş konularında binlerce 'okuma' yaptığı anlatılır; bu kayıtlar bugün bir vakıf tarafından korunmaktadır.

Gorgias (yaklaşık MÖ 483-375), Sicilya'nın Leontinoi kentinde doğdu, Atina'da etkili oldu. Uzun ömrüyle ve etkileyici hitabetiyle ün kazandı.

Huineng (638-713), Tang Hanedanı döneminde yaşadı. Okuma yazma bilmeyen mütevazı bir odun satıcısıyken, derin sezgisiyle Beşinci Patrik'ten hırkayı devraldığı ve Altıncı Patrik olduğu anlatılır.

Jiddu Krishnamurti (1895-1986), Hindistan'da doğdu. Genç yaşta Teozofi Cemiyeti tarafından 'dünya öğretmeni' olarak yetiştirildi; ancak 1929'da bu rolü ve kendisi için kurulan örgütü reddederek her tür otoriteden bağımsız kendi öğretisini geliştirdi.

Osho (asıl adı Chandra Mohan Jain, 1931-1990), Hindistan'da doğdu. Felsefe öğretmenliğinden sonra kendini meditasyona ve öğretiye adadı; tüm geleneklerden yararlanan sentezci bir yaklaşım geliştirdi.

Paramahansa Yogananda (1893-1952), Hindistan'da doğdu. 1920'de ABD'ye giderek Kendini Gerçekleştirme Cemiyeti'ni (Self-Realization Fellowship) kurdu ve Doğu'nun meditasyon geleneğini Batı'ya taşıdı.

Protagoras (yaklaşık MÖ 490-420), Trakya'nın Abdera şehrinde doğdu, Atina'da öğretmenlik yaptı. Ücret karşılığı retorik ve erdem öğreterek ün ve servet kazandı.