Kadim Uygarlıklar & Eski Kavimler

Tarihin Sıfır Noktası

Göbekli Tepe, Güneydoğu Anadolu'da, Şanlıurfa'nın yaklaşık 15 km kuzeydoğusunda, Germuş dağlarının eteğindeki 300 metre çapında yapay bir höyükte yer alır. Radyokarbon tarihlemeleri, buranın yaklaşık MÖ 9600'den itibaren, yani günümüzden 11.500 yıldan uzun süre önce inşa edilmeye başlandığını gösterir. Bu, onu yazının, çömleğin, tekerleğin, madenin ve hatta yerleşik tarımın icadından binlerce yıl öncesine yerleştirir. Karşılaştırma yapmak gerekirse: Stonehenge yaklaşık MÖ 3000, Giza piramitleri MÖ 2560 dolayındadır — Göbekli Tepe her ikisinden de binlerce yıl eskidir.

T Biçimli Devler

Alanın kalbinde, dairesel ve oval planlı kapalı yapılar (enclosure) bulunur. Bu yapıların çevresini ve merkezini, kireçtaşından yontulmuş anıtsal T biçimli sütunlar çevreler. En büyükleri 5,5 metre boyunda ve 10-20 tonu aşan bu dikilitaşlar, yakınlardaki taş ocaklarından hiçbir metal alet kullanılmadan, taş aletlerle çıkarılıp taşınmış ve dikilmiştir. Merkezî iki sütun daima daha yüksek olup yapının odağını oluşturur.

Taşa Kazınmış Bir Fauna

Sütunların yüzeyleri, yüksek ustalıkla işlenmiş kabartmalarla doludur: tilki, yılan, yaban domuzu, turna, akbaba, akrep, örümcek, aslan ve yaban öküzü. Bu hayvanlar çoğunlukla tehlikeli ve avlanması güç türlerdir; bu da onların besin değil, sembolik-ruhsal bir anlam taşıdığını düşündürür. Bazı sütunlarda kollar, eller ve kemer betimlemeleri vardır; bu da T biçiminin aslında soyutlanmış, başsız bir insan (ya da doğaüstü varlık) bedeni olabileceğini gösterir. 43 numaralı 'Akbaba Taşı' gibi bazı kabartmaların, ölüm ve gökyüzü ile ilgili karmaşık bir inanç dünyasına işaret ettiği düşünülür.

Uygarlık Tarihini Tersine Çeviren Buluş

En sarsıcı gerçek şudur: bu anıtsal yapıları kuranlar, henüz yerleşik köyler kurmamış, tarımı bilmeyen avcı-toplayıcılardı. Onlarca yıl boyunca arkeolojinin temel varsayımı şuydu: önce tarım ve yerleşik hayat gelir, artan nüfus ve fazla ürün sayesinde din, tapınak ve anıtsal mimari sonradan doğar. Göbekli Tepe bu sıralamayı kökten sarstı. Kazı başkanı Klaus Schmidt'in ünlü ifadesiyle: 'Önce tapınak geldi, sonra şehir.' Yani belki de insanları bir araya toplayıp yerleşikliğe ve tarıma iten güç, karın doyurma zorunluluğu değil, ortak bir inanç ve ibadet ihtiyacıydı. Nitekim buğdayın kültüre alındığı en eski bölgelerden biri, Göbekli Tepe'nin hemen yakınındaki Karacadağ'dır.

Kazının Öyküsü ve Kasıtlı Gömme

Alan, ilk kez 1963'te bir yüzey araştırmasında fark edilmiş ama önemi anlaşılamamıştı. Gerçek keşif, Alman arkeolog Klaus Schmidt'in 1994'te bölgeyi yeniden incelemesiyle başladı; 1995'ten itibaren yürüttüğü kazılar dünyayı sarstı. Schmidt, alanı bir yerleşim değil, çevredeki toplulukların belirli zamanlarda toplandığı bir ritüel ve tapınma merkezi olarak yorumladı. Şaşırtıcı biçimde, en eski yapılar bir dönem sonra kasıtlı olarak toprak ve moloz ile doldurulup gömülmüştür. Bu bilinçli gömme, yapıların on bin yıldan uzun süre olağanüstü korunmasını sağlamış; aynı zamanda 'neden gömdüler?' sorusuyla alanın en büyük gizemlerinden birini doğurmuştur.

Süregelen Sırlar ve Mirası

Jeofizik taramalar, höyüğün altında henüz kazılmamış çok sayıda kapalı yapının beklediğini gösterir; bugüne dek alanın yalnızca küçük bir bölümü açığa çıkarılmıştır. Yakınlardaki Karahantepe, Nevalı Çori ve Sayburç gibi çağdaş alanlarla birlikte Göbekli Tepe, artık 'Taş Tepeler' (Taş Çağı anıt kültürü) adı verilen daha geniş bir uygarlık ufkunun parçası olarak değerlendirilir. 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan Göbekli Tepe, kadim insanın gökyüzü, ölüm, av ve kutsal karşısında verdiği en eski anıtsal cevabı temsil eder; sütunlarındaki her sembol, yazının olmadığı bir çağdan bize ulaşan sessiz bir mesajdır.